DAAD Architecten

14 Zorgwoningen Nieuw Woelwijck te Sappemeer

DORPSGEMEENSCHAP NIEUW WOELWIJCK
Nieuw Woelwijck ligt aan de rand van Sappemeer, in een parkachtige omgeving. Het is een dorpsgemeenschap voor 400 bewoners met een verstandelijke beperking. Het dorp is oorspronkelijk gebouwd in de jaren zeventig van de vorige eeuw, in een reactie op de zorg voor verstandelijk gehandicapten die destijds tekort schoot. De uitstraling van de gemeenschap is typisch jaren zeventig: de architectuur en het landschap zijn nauw met elkaar verweven en de gebruiker staat centraal. Architect Leo de Jonge ontwierp de gebouwen en Harry de Vroome het landschap. In Nieuw Woelwijck is de woon- en leefomgeving bewust erop ingericht dat de bewoners een zo ‘gewoon’ mogelijk bestaan kunnen leiden. Het dorp bestaat onder meer uit circa 45 kleine woongroepen, winkeltjes, een restaurant, werkhuizen, een zwembad en een theaterzaal. Het terrein is circa 50 hectare groot en kent een grote diversiteit aan landschappen, zoals bos, vennen, vijvers, parkachtige ruimtes en weides.

Na veertig jaar is de samenleving ingrijpend veranderd. Nieuw Woelwijck is al die tijd opvallend gelijk gebleven, maar nu is de tijd aangebroken voor een grootschalige renovatie, verbouw en nieuwbouw. De staat van de gebouwen vormt overigens niet de primaire aanleiding voor de transformatie. Technisch zijn de gebouwen goed en ze zijn keurig onderhouden en tot in detail afgestemd op het huidige gebruik. De eisen in de regelgeving zijn echter dermate gewijzigd dat een grootschalige ingreep nodig is. Met de transformatie moderniseert Nieuw Woelwijck het gebouwenbestand en voldoet het weer aan de eisen van deze tijd. DAAD Architecten raakte bij deze opgave betrokken vanuit een verkennend onderzoek naar het mogelijk hergebruik van de bestaande gebouwen. Opdrachtgever Dorpsgemeenschap Nieuw Woelwijck koos ervoor zelf als regisseur aan tafel te schuiven, in tegenstelling tot de steeds meer omvattende en geïntegreerde contractvormen die de laatste tijd opkomen. Nieuw Woelwijck vult het opdrachtgeverschap in vanuit een duidelijke visie op de zorg die men de bewoners wil verlenen. De ogenschijnlijk traditionele rolverdeling heeft geresulteerd in een groeiproces, waarbij DAAD samen met de opdrachtgever stapsgewijs de transformatie inzet.

VIER LANDSCHAPPEN, VIER CONCEPTEN
In de geest van Leo de Jonge en Harry de Vroome hebben DAAD Architecten en landschapsarchitectenbureau BoschSlabbers het transformatieplan ontwikkeld, in nauwe samenwerking met de opdrachtgever. De bestaande kwaliteiten van het dorp worden bewaard en versterkt. Nieuw Woelwijck bestaat uit een familie van gebouwen; die identiteit blijft behouden. Het vormt ook in de nieuwe situatie een herkenbare eenheid, waarin oud en nieuw in een goede verhouding tot elkaar staan. De bestaande gebouwen krijgen een facelift, waarbij programmatische wijzigingen worden geïntegreerd met een aanpassing van de energiehuishouding. Door te starten met de realisatie van 14 nieuwe zorgwoningen komt een interne verhuisbeweging op gang (er wordt ‘schuifruimte’ gecreëerd), zodat de transformatie van de bestaande woningen kan plaatsvinden.

De nieuwe woningen liggen in vier clusters rond het dorpscentrum, met korte looplijnen naar de voorzieningen. Tevens wordt de relatie met de natuur en de omgeving gelegd. Hoewel de plattegronden van de woningen gelijk zijn, is elk cluster uitgewerkt in een specifiek concept. De relatie met het landschap speelt hierbij een belangrijke rol. De herkenbaarheid van de woonomgeving wordt vergroot, zodat er een natuurlijke oriëntatie op het terrein ontstaat. Tussen de clusters bevinden zich groene ruimtes (‘spaties’), waardoor er verschillende omgevingen met betekenis ontstaan. Cluster Wilg is geïnspireerd op de bestaande omgeving van het ven: een natuurlijk landschap met berken, wilgen en grassen. De kleur van de gevels verloopt van donker naar heel licht, dit zorgt voor een mooi samenspel met de berken- en wilgenstammen. Cluster Kastanje is een echt boscluster: de woningen zijn hier uitgekapt in het bos. De architectuur is aards en donker. De terrassen liggen als halfverharde, open ruimtes in het bos. Cluster Vlier ligt aan de doorgaande route, gekoppeld aan de noordelijke vijver met een plein en vlonder. Cluster Linde is de meest formele van de vier. Vier woongebouwen staan hier rondom een collectief grasveld met enkele solitaire bomen, omgeven met rododendrons.

WONEN IN HET LANDSCHAP: EEN GEWOON HUIS
Het ontwerp van de woningen is geheel afgestemd op het dagelijkse leefritme van de bewoners.  Het badritueel neemt daarin een belangrijke plaats in. Het hart van de woning wordt gevormd door de royale sanitaire ruimte, met veel aandacht voor daglicht. Omdat deze ruimte zo belangrijk is, heeft DAAD Architecten tijdens het ontwerpproces hiervan een maquette op ware grootte gemaakt. Hiermee kon het ontwerp worden ‘uitgetest’. Rond het sanitaire hart bevindt zich een rondloop, die deels door de gang en deels door de gebruiksruimten loopt (zoals woonkamer, berging en bijkeuken). De verkeersruimten hebben een sterke relatie met het landschap.

De woningen hebben verder een eerste verdieping met een kap. In sommige ruimten is de kap in het zicht gebleven; dat geeft extra licht en lucht. In termen van duurzaamheid is ingezet op het gebruik van natuurlijke materialen en flexibiliteit in het gebruik van de woning. Zo kunnen op de eerste verdieping eenvoudig de installaties worden ingebracht en aangepast, maar hier kunnen naast een berging ook extra gebruiksruimten gerealiseerd worden. Verder worden verschillende duurzame maatregelen toegepast, zoals een warmtepomp en een zonneboiler waarmee de woning wordt verwarmd. Ondanks het zware zorgprogramma is het gelukt een zo ‘gewoon’ mogelijk huis te realiseren met ‘normale’ ruimten, routes, deuren en materialen. Passend binnen de context en historie van Nieuw Woelwijck en nauw aansluitend op de zorgvisie van de opdrachtgever en de wensen van de bewoners.

visie opdrachtgever door J.J. Bijker

publicatie Dagblad van het Noorden 08.12.2012

publicatie Markant maart 2013