DAAD Architecten

Keizersrande te Deventer

In vervolg op de studies naar de geschiedenis en de ontwikkelingsmogelijkheden van het landgoed Rande (Van Dooren, vanParidonxdeGroot, DAAD, 2007) werkten DAAD Architecten en van Paridon x de Groot in het voorjaar van 2010 inopdracht van Stichting IJssellandschap aan het programma en het voorlopig ontwerp van de Natuurderij, Het ontwerpproces focust zich op het ontwerp van de Natuurderij, meer specifiek: het nieuwe gebouw, het bijbehorende erf met de terrassen en de aansluiting daarvan op de directe omgeving.
Met de Natuurderij krijgt Rande, recentelijk uitgebreid met het buitendijkse Keizersrande, een programma dat het van oudsher zelfvoorzienend karakter van een landgoed een eigentijdse invulling geeft. Met het erf als centrum gaat hier een landgoedbedrijf ontstaan waarop melkveehouderij, waterhuishouding en (educatieve) recreatie samenkomen.
De positie van het erf op de overgang van hoge naar lage uiterwaarden maakt deze bijzondere programmatische ontmoeting ook ruimtelijk zichtbaar en beleefbaar. In het integrale ontwerp van het erf en de gebouwen vindt het complexe, dynamische programma een passende vorm die zich niet laat duiden als boerderij, noch als landgoedhuis. Het dak en het erf zijn de bepalende elementen van het ontwerp van een complex dat maximaal ‘functionalistisch’ is en, in de Overijsselse traditie van steenfabrieken langs de rivier, stevig en trots aan (en soms in) het water staat.

Ontwerpuitgangspunten
Onder het plan ligt een ambitieus Programma van Eisen met ruimte voor 80 melkkoeien en 120 stuks jongvee en ossen die ’s winters onder dak moeten, allen in ruime potstallen verblijven en gevoerd worden met hooi van het land. Tweede uitgangspunt voor het ontwerp vormt het inrichtingsplan voor de hogere uiterwaarden, zoals ingediend voor ‘Ruimte voor de Rivier (2009)’. Het omvangrijke boerderijprogramma moet worden ondergebracht op een erf dat in verschillende hoogtes wordt aangelegd om bij verschillende hoogwaterstanden voldoende doorstroming in de uiterwaard te garanderen. Met een zekere regelmaat zal het voorkomen dat delen van het erf onder water staan. Het bedrijf zal ook dan moeten kunnen blijven draaien en van bepaalde delen (potstal, mestplaat) moet gewaarborgd zijn dat deze, ook bij extreem hoog water, niet onder kunnen lopen.
Een laatste bijzonder uitgangspunt voor het ontwerp is de positionering van het erf en de gebouwen ten opzichte van de IJssel en de Provinciale weg. Het gewenste evenwicht tussen de publieke routes over het landgoed, de bedrijfsvoering van de boerderij en de privéruimte van de bewoners in deze ruimtelijke setting levert een complex ontwerpvraagstuk op, dat alleen op te lossen is indien de gangbare paden worden verlaten. Aldus waren bij aanvang alle ingrediënten voorhanden om tot een nieuwe, maar sterk aan de plek gehechte gebouwtypologie te komen.

Boerderij
De Natuurderij kent een bijzondere situatie waarbij het bedrijfserf naar de weg gekeerd is én in de zichtas vanuit Nieuw Rande ligt, terwijl de representatieve ‘voorzijde’ met woonhuis én het publieke balkon juist aan de kant van de rivier liggen. De koeien en de trekkers verlaten en benaderen het erf ‘zijwaarts’ (in noord-zuid richting). Hiermee ontstaat een dubbele voorzijde. In het ontwerpvoorstel loopt de zichtlijn vanaf Nieuw Rande door de koeienstal heen, onder het dak door, richting IJssel. Deze ‘schone route’ verbindt beide erven en kan ook door bezoekers worden gebruikt.
De hoogteverschillen tussen de erven zijn hierbij maximaal benut. Een essentieel onderdeel van de bedrijfsvoering en routescheiding is de kraanbaan. Daar de kraan hoog onder de kap horizontaal beweegt en door het gehele gebouw moet kunnen komen, ligt de noklijn vast. Vanuit overwegingen met betrekking tot de waterhuishouding zijn de erfhoogtes bepaald.
Hoofddragers van het gebouw, de dak en het erf, zijn hiermee vastgelegd. De ruimte tussen de twee is variabel in hoogte, openheid en materialisatie. De gevel volgt in het platte vlak de lijnen van de functionele onderdelen. Achter de dragende constructie liggen vloeren op verschillende hoogtes en staan, onder de grote kap, diverse volumes vrij in de ruimte, al dan niet voorzien van een tijdelijke, aan het gebruik gekoppelde bekleding. De mestplaat en het melklokaal, samen met de voedersilo en de melktank, zijn als losse objecten op het bedrijfserf vormgegeven. Per gebouwdeel is gekozen voor een constructief principe dat past bij de achterliggende functie en de maat van de bijbehorende overspanning. Eerder vanuit een functionele zuiverheid dan vanuit beeldoverwegingen ontstaat hiermee een gebouwcomplex met een heldere, herkenbare hoofdvorm onderverdeeld in delen met verschillende ritmes en transparantie. Hiermee zal het gebouw, waargenomen onder veranderende perspectieven vanuit het landschap, zich telkens anders aan de beschouwen presenteren. Gedeelten lopen overhoeks dicht en openen zich bij benadering, andere delen zijn in de winter gesloten en in de zomer open. Met een heldere kap in een materiaal, een fijnmazige, zichtbare constructie en een zware plint die op bijzondere plekken gebouw wordt refereert de Natuurderij aan de voormalige  steenfabrieken in het gebied en wortelt een eigentijdse architectuur op deze bijzondere plek.

Opbouw erf in voorachter
Het uitgangspunt is de Natuurderij een duidelijke voor- en achterkant te geven. Hiermee kan publiek duidelijk van privé worden gescheiden. En de fijne inrichting – van de voortuin, terrassen, balkon en allee’s – van de stevige, zware inrichting van de gebieden en paden waar trekkers en vrachtwagens rijden en de koeien lopen.

Natuurlijk landschap
Het voorstel is de natuur zo dicht mogelijk naar de Natuurderij toe te halen. Met natuurlijke oevers aan de voorkant, met een oplopend talud naar de koeienstal en de bossen in de rug. Natuurderij is het gezicht van het landgoed KeizersRande aan de Rivier. De Natuurderij is het eindpunt van de wandeling door de tijd die het landgoed KeizersRande biedt.

Projectgegevens
Opdrachtgever: Stichting IJssellandschap
Landschapsarchitect: van Paridon x de Groot
Jaar: 2010
Project: Voorlopig ontwerp