DAAD Architecten

Studie stookhokken in Drenthe

Wie het kleine niet eert…
Onze stookhokken verdienen respect en bescherming, vanwege hun kenmerkende bouw en geschiedenis. Vooral het dagelijks leven van de Drentse boerin was er nauw mee verbonden. Het stookhok was haar domein waarin zij uren doorbracht met het doen van de was, het wecken van groente en vlees en het opwarmen van een eindeloze reeks emmers water voor allerhande gebruik. Het stookhok wordt tegenwoordig gebruikt als speelhuisje, ketelhok, fitnessruimte, sauna, boetiekje, fietsen- of gereedschapshok, of om je gewoon even in terug te trekken.
Bij de aanpassing van het stookhok aan nieuwe functies zijn de unieke plaats en vorm belangrijke uitgangspunten. De regels wat betreft bijvoorbeeld Beschermd Dorpsgezicht, welstand en een eventuele monumentenstatus bepalen de mogelijkheden van verbouw .

Groot en klein
Het meest voorkomende type stookhok is dat kleine gebouwtje (circa 2×3 meter) dat stamt uit het einde van de 19e en begin van de 20e eeuw. Vorm en materiaal van het stookhok zijn meestal dezelfde als van de boerderij. Dit geldt voor het kleine, maar ook voor het grote stookhok met aangebouwde varkensstallen. Dit stookhok heeft met een woongedeelte (het eigenlijke stookhok met voederopslag) en een schuurgedeelte (varkens- stallen) een vormgeving afgeleidt van het hoofdgebouw.

Eenvoud
Het stookhok is een zeer eenvoudig bouwwerk waarvan elk onderdeel functioneel is. Waar mogelijk vervullen de onderdelen meer dan één functie. De muurplaat is bijvoorbeeld tevens de bovendorpel van het deurkozijn. De details van de constructie zijn alle zichtbaar. De doordachte bouwwijze geeft samen met de heldere vorm aan het bouwwerk een rustige, eenvoudige uitstraling. Het stookhok is een huisje op schaal, afgeleid van het hoofdgebouw: de boerderij. Het dakvlak is veel kleiner, maar de pannen zijn van dezelfde grootte als die op de boerderij. Dit geldt ook voor de andere materialen en onderdelen: de baksteen, het hout van de kapconstructie, de windveren en de schoorsteen.

Schoorsteen en schouw
Zonder de schoorsteen is het stookhok geen stookhok. De schoorsteen voerde de rook af vanuit de schouw waarin de pijpen van de kookpot en het kookfornuis werden gestoken. Bij oude stookhokken zit in de gevel onder de schouw de halfronde deur van de broodoven.

Plaats
De plaats van het stookhok is dicht bij een zijdeur van de boerderij, op de overgang van voorhuis naar deel. Daar bevond zich de pompstraat. Het stookhok staat zodoende meestal op de overgang van voor- naar achtererf. Aan de voorzijde bevonden zich de moestuin, appelhof en de bleek. Op het achtererf stonden schuren, lag de mesthoop en werden werktuigen geparkeerd.

Verbinden
In de gevallen waarin het stookhok haaks op de boerderij staat, kan men het dakvlak van het stookhok verlengen en aansluiten op het hoofdgebouw. Het dak en de ruimte die er onder ontstaat, kunnen met verschillende materialen en op verschillende manieren worden uitgevoerd. Staat het stookhok parallel aan de boerderij, dan kan de verbinding in de vorm van een uitbreiding van het stookhok worden uitgevoerd. Het koppelen van het stookhok aan het hoofdgebouw, kan ook door het plaatsen van een nieuwe ruimte tussen de twee gebouwen. Dit nieuwe volume is dan een toevoeging en onderscheidt zich door vorm en materiaalkeuze van oude bouwwerken. Om een goede verbinding tussen het nieuwe volume en het stookhok te realiseren is het van belang dat de aansluiting zo eenvoudig mogelijk gehouden wordt. Indien het stookhok dwars op het boerderij staat, wordt de aansluiting gerealiseerd binnen het vlak van de kopgevel.

Open maken
De toetreding van daglicht in het stookhok is vaak beperkt tot kleine raampjes. Om meer daglicht naar binnen te laten, of om van binnenuit te kunnen genieten van het uitzicht, bestaat er bij nieuwe functies de behoefte om meer en grotere openingen te maken.
Bij het maken van openingen in het kleine type stookhok gaat het om het behoud van de essentiële onderdelen van het bouwwerk, zoals de schoorsteen, de houten constructie waar deze op rust (inclusief de schouw), de muurplaat en de overgang tussen gevel en dak. In de montages is te zien hoe het stookhok als zodanig goed herkenbaar blijft terwijl de nieuwe functies naar voren komen. Bij het grotere type stookhok is de eerder besproken tweedeling in voorhuis en schuurgedeelte aanwezig. Bij het openmaken dient hiermee rekening te worden gehouden. Bij dit type is het een optie om de dakbedekking gedeeltelijk te vervangen door transparant materiaal, bijvoorbeeld voor een kas. Voor een gastenverblijf worden de zijgevels opengemaakt.

Uitbreiden
De kenmerkende onderdelen van het stookhok vragen bij uitbreiding veel aandacht wat betreft de aansluiting tussen oude en nieuwe elementen. Het behoud van de karakteristiek van het stookhok speelt bij uitbreiding een belangrijke rol. In de voorbeelden is de uitbreiding zo ontworpen dat de toevoeging met het bestaande stookhok een nieuw huisje vormt. Samen zijn ze één, maar het oorspronkelijke stookhok is in interieur en exterieur herkenbaar gebleven. De aansluitingen tussen oud en nieuw worden naadloos aangebracht: geen loodslabben, latjes of ingezaagde dakpannen in het zicht. Het uitbreiden van het grote stookhok is moeilijker zonder dat het stookhok van karakter verandert. Door de maat van dit bouwwerk zal de behoefte om uit te breiden echter minder zijn. In het voorbeeld is een nieuw volume toegevoegd dat deels binnen en deels buiten zit. Door zich naar het bestaande gebouw te voegen (de gootlijn handhaven, de indeling tussen voorhuis en schuurgedeelte respecteren) gaan nieuw en oud harmonieus samen.

Als het stookhok bij het hoofdgebouw wordt getrokken ontstaat de behoefte om het bouwwerk te isoleren. Bij de vloer is de keuze afhankelijk van de bestaande fundering en soort van vloer.
Het dak kan men tussen de balken isoleren waardoor het stookhok aan de buitenkant hetzelfde aanzien houdt, maar de zichtbare constructie aan de binnenkant volledig verdwijnt. Van binnen is er dan niets dat herinnert aan de oorspronkelijke toestand. Een andere mogelijkheid is om op de dakconstructie een geïsoleerd dakpakket te plaatsen. Dit betekent dat er aan de buitenkant nieuwe details ontstaan doordat de dakpannen wat hoger komen te liggen (ca.5 cm). Door dat aan de binnenkant het houtwerk in het zicht blijft, behoudt het stookhok meer van zijn oorspronkelijke sfeer.

Projectgegevens
Opdrachtgever: Drents Plateau
Jaar: 2005
Project: studie